بسم الله الرحمن الرحیم 

امام صادق علیه السلام :إنَّ المَرءَ یَحتاجُ فی مَنزِلِهِ وَ عِیالِهِ إِلی ثَلاثِ خِلالٍ یَتَکَلَّفُها وَ إن لَم یَکُن فی طَبعِهِ ذلِکَ: مُعاشَرَةٌ جَمیلَةٌ وَ سَعَةٌ بِتَقدیرٍ وَ غَیرَةٌ بِتَحَصُّن؛

مرد در خانه و نسبت به خانواده اش نیازمند رعایت سه صفت است هر چند در طبیعت او نباشد: خوشرفتاری، گشاده دستی به اندازه و غیرتی همراه با خویشتن داری.

تحف العقول، ص322

یکی از بحث‌های چالش‌انگیز در حوزه « مدل‌های ذهنی » و در سطوح پایین‌تر « تیپ‌شناسی شخصیت »، تدوین طرح « من چه هستم » در قالب مجموعه‌ای از دلایل تصمیم‌گیری در مدل‌های ذهنی و دلایل رفتارها در شخصیت‌شناسی است.

در این تدوین انسان‌شناسی، نوعاً تأکید بر شناخت لوازم فکری و رفتاری انسان شده به او توصیه می‌گردد از ورود به حوزه‌های دیگر خودداری کند. برای مثال گفته می‌شود که تو انسان « درون‌گرایی » هستی بنابراین با پذیرش این مسئله از حضور در مناصب و جایگاه‌هایی که نیاز به « برون‌گرایی » است بپرهیز.

هر چند که این توصیه در بعضی موارد عقلانی و عُقَلایی۱ است، در مواردی نیز با خطا همراه است، همانند آن‌چه که در حدیث آمده است.

بهانه یک مرد در عدم ابراز علاقه به همسرش نباید « درون‌گرا » بودن او باشد و نباید و نمی‌توان همسر را با چنین حربه‌ای آرام کرد...

بنابراین اولاً باید مسئولیت‌هایی که بر دوشمان است را بشناسیم، اعم از مخلوق بودن، انسان بودن، ایرانی بودن، مسلمان بودن، شیعه بودن، .... تا فرزندی، برادری، همسری، همسایگی و ...۲ و ثانیاً لوازم معرفتی - اخلاقی آن را بشناسیم و ثالثاً به آراسته شدن به آن‌ها بپردازیم حتی اگر در طبع ما نباشد! 

اما نکته ظریفی وجود دارد در « توانایی واقعی انسان در مزیّن شدن به یک مدل ذهنی و رفتار شخصیتی » و « فرصت/هزینه این امر ». 

این‌جا دو نوع از مسئولیت را می‌توان شناخت. مسئولیتی که با انتخاب انسان بر عهده او گذاشته می‌شود و مسئولیتی که با انسان است و او در انتخاب آن اختیاری نداشته است.

در نوع اول مسئولیت، انسان باید اندیشه کند و مشورت که آیا « ارزش » مسئولیتی که برعهده می‌گیرد با « هزینه » تغییر طبیعت خودش منطقی است یا خیر ؟

واضح است  انسان نمی‌تواند بعد از شناخت خویش، ناگهان خود را در ورطه مسئولیتی بیندازد که هیچ‌گونه سنخیتی با لوازم معرفتی-رفتاری آن ندارد. در حوزه‌ کاری اگر من انسان پرهیجانی هستم، قطعاً انبارداری جز فرسودگی برایم رهاوردی نخواهد داشت و بالعکس.

انتخاب شغل یکی از موارد مشهور در این نوع مسئولیت‌پذیری است، چه بسا کسی بخاطر روحیات خویش شغلی با درآمد اندکی انتخاب کند و فرد دیگری با روحیات مشابه شغلی با درآمد بالاتر انتخاب کند، تفاوت در انتخاب تغییر روحیات است که فرد دوم را به درآمد بالایی می‌رساند. اصطلاح کارمندی، معمولاً بیان‌گر روحیه - انتخاب فرد اول است و کارآفرینی انتخاب تغییر روحیه در فرد دوم.

 

در نوع دوم مسئولیت که حدیث فوق ناظر به آن است می‌توان دریافت که انسان باید خویش را مزیّن به لوازم معرفتی-رفتاری آن کند، حتی اگر برای او سخت باشد و الگوهای روان‌شناسی چنین امری را صحیح نپندارند که این‌جا فرمان الهی است و حتی اگر تلاش هوشمندانه انسان به همراه استقامت وی منجر به تغییر رفتار نشود به گفته بزرگان خود این تلاش نزد خداوند محفوظ است و ارزشمند و بسی تفاوت دارد با بی‌تفاوتی و بی‌رگی.

خدایا ما را یاری فرما که مسئولیت‌های خویش را بشناسیم، لوازم معرفتی - رفتاری آن‌ها را دریابیم و حق را ادا کنیم.

۱ - عُقَلایی به این معناست که جمعی از خردمندان بر آن هم‌نظر هستند.

۲- رساله الحقوق امام علی‌بن‌الحسین زین‌العابدین علیه‌السلام به راستی گنجینه‌ای است که مسئولیت‌های ما را گوشزد می‌کند و فراموش نکنیم، جهل در مسئولیت از کوتاهی ماست و از کسی پذیرفته نیست...

اللهم صل علی محمد و آل محمد